Historia obozu

Działania niemieckiego przemysłu zbrojeniowego w Vaihingen po raz pierwszy miały miejsce w 1942 roku, gdy w nieczynnym kamieniołomie firmy Baresel przeprowadzono próby katapulty startowej bomby latającej V1 (nazwa projektu Fi 103). Vaihingen funkcjonowało wówczas jako filia instytutu doświadczalnego Graf Zeppelin, utworzonego w 1941 roku w Stuttgart-Ruit Ministerstwa Lotnictwa III Rzeszy. Z oryginalnej katapulty Heinkel (Heinkel-Katapult) były wystrzeliwane w kierunku ściany kamieniołomu  korpusy żelazne (zamiast jednostki latającej), przy czym dokonywano pomiarów i automatycznej rejestracji prędkości, przyspieszenia i ciśnienia w katapulcie.


Obóz pracy Vaihingen/Enz

+

Na podstawie informacji o istniejącym na odludziu kamieniołomie, odseparowanym dodatkowo doliną Enztal, sztab powstały 1 marca 1944 w Berlinie i zajmujący się organizacją oraz decentralizacją produkcji podziemnej sił powietrznych („Jägerstab“), zdecydował się na wybudowanie tutaj jednego z sześciu tzw. „wielkich bunkrów”. Na powierzchni 80 000 mkw miały być produkowane części do samolotów firmy Messerschmitt.

Już w kwietniu rozpoczęły się prace przy budowie „Stoffel”. Prowadzone były one zarówno w samym kamieniołomie jak i na sąsiednich terenach rolniczych, a ich wykonawcą była Organizacja Todt (OT). Równocześnie wybudowano w Egelsee wiele baraków magazynowych służących zarówno do przechowywania materiałów i narzędzi, jak też jako lokum dla siły roboczej OT. W dolnej części doliny Glattbachtal powstały baraki dla pozostałych pracowników. 6 maja zamknięto teren budowy i obozu dla ludności cywilnej. Rolnikom wydano przepustki, umożliwiające dostęp do uprawianych przez nich pól.

+

W górnej części doliny Glattbachtal powstała filia obozu koncentracyjnego Natzweiler (Alzacja). Był to obóz dla więźniów skazanych na „zagładę przez pracę”. Na powierzchni 80×180 metrów OT postawiła cztery baraki dla więźniów, barak szpitany, barak-łaźnię oraz kuchnię. Teren został otoczony podwójnym drutem kolczastym. Komendantem obozu był Friedrich Berlinghof, komendanten straży Wilhelm Lautenschlager, któremu podlegały też oddziały straży w Kochendorf, Hessental oraz Unterriexingen. Z końcem września komendant obozu Berlinghof przeniesiony został do Guttenbach, a jego następcą został Lautenschlager, który pozostał jednocześnie – co zazwyczaj nie było praktykowane – komendantem oddziałów straży.

9 sierpnia przetransportowano do pracy przy projekcie budowlanym „Stoffel” 2189 więźniów z obozu koncentracyjnego Auschwitz. Byli to wyłącznie Żydzi, których z obozu koncentracyjnego w Radomiu przewieziono 24 lipca do KZ Auschwitz i po przeprowadzonej na rampie selekcji zakwalifikowano jako zdolnych do pracy. 11 sierpnia przybyło ich do Vaihingen 2187 – dwóch zmarło podczas transportu. Następnie, w celu przeprowadzenia odwszenia i kąpieli skierowano ich do obozu przejściowego w Bietigheim, po czym zostali umieszczeni w obozie koncentracyjnym w Vaihingen/Enz. Obóz ten nazywany był przez miejscowych ironicznie „obozem na łączce”. W dniu 7 września, na polecenie burmistrza Vaihingen, skierowano 24 więźniów do pracy przy budowie okopów przeciwlotniczych na terenie miasta. Stali się oni stałym elementem zarówno obrazu ulic Vaihingen, jak i Kleinglattbach, gdzie w majątku rodziny von Neurath powstała kolumna robocza.

Obóz leczniczo-wypoczynkowy dla SS

+

Z końcem października zatrzymano prace nad projektem „Stoffel”, a obóz zamieniono na „obóz leczniczo-wypoczynkowy dla SS”, który oficjalnie zaczął funkcjonować od 1 grudnia. Równocześnie powiększono go o jeden barak. Od 15 października więźniów przydzielono do prac przy innych projektach: do Hessental, Dautmergen, Bisingen i Unterriexingen. W Vaihingen pozostało 178 więźniów niezdolnych do pracy, a pozostałych 200 pracowało przy porządkowaniu kamieniołomu.

10 listopada przyjechał pierwszy transport z obozów grupy „Wüste”. Wśród nich znajdowali się Rosjanie, Polacy, Francuzi, Włosi, Grecy, Belgowie, Holendrzy, Norwegowie i Niemcy – ostatecznie w Vaihingen znaleźli się ludzie z ponad dwudziestu narodowości. Zakwaterowano ich w nieogrzewanych barakach i niedożywionych pozostawiono własnemu losowi. Niemiecki lekarz obozowy nie udzielał im żadnej pomocy medycznej.

Sytuacja nie uległa poprawie również w styczniu 1945 roku, gdy sprowadzono do obozu dwóch lekarzy z Neckarelz, gdyż nie dysponowali oni lekami i środkami medycznymi. 16 lutego, wraz z transportem z Haslach dotarła do obozu epidemia tyfusu plamistego, która powodowała do 33 zgonów dziennie, zamieniając Vaihingen w obóz śmierci. Ostatni transport 94 więźniów z Mannheim-Sandhofen dotarł do Vaihingen 11 marca.

Wyzwolenie

+

Na początku kwietnia wydano rozkaz ewakuacji obozu. Dwa transporty więźniów skierowano koleją do Dachau, gdzie po przybyciu zarejestrowano 515 osób.

Obóz został wyzwolony 7 kwietnia przez oddziały francuskie. Raport sporządzony przez francuskiego lekarza wojskowego dr Rossi mówi o 650 więźniach, którzy przeżyli i przebywali w obozie. Zostali oni niezwłocznie ewakuowani. W dniach 9 i 10 kwietnia przewieziono 73 więźniów z Francji, Holandii i Belgii do Spyer, a 13 kwietnia więźniów z Polski, Rosji i Niemiec do Neuenbürg k/ Bruchsal, gdzie do początku czerwca przechodzili kwarantannę.

126 więźniów, którzy nie nadawali się do transportu, umieszczono w szpitalu w Vaihingen. Do nich dołączyło dalszych 60 przybyłych z Neuenbürg. Do końca roku 84 spośród nich zmarło i zostali oni pochowani na cmentarzu w Vaihingen.

Obozowe baraki zostały zaraz po ewakuacji więźniów, 16 kwietnia spalone, ze względu na niebezpieczeństwo zarazy.

Oprawcy przed sądem

+

Członkowie SS, którzy stanowili załogę obozu Vaihingen, zostali w większości zatrzymani przez siły okupacyjne i osadzeni oraz przesłuchani w Dachau. 22 listopada 1946 roku Amerykanie przekazali członków straży SS do Polski, gdzie rok później w Radomiu odbył się ich proces. Komendant kolumny pracy Möller, stanął przed sądem w Lublinie i skazany został na śmierć.

W październiku i listopadzie 1947 roku przed francuskim trybunałem w Rastatt stanęło 42 członków straży SS filii obozowyh w Vaihingen, Unterriexingen, Hessental i Kochendorf, których komendantem był Lautenschlager. Dziesięciu z nich zostało skazanych na karę śmierci, Lautenschlager na dożywotnie roboty przymusowe, a ośmiu oskarżonych uniewinniono.

Cmentarz przy obozie koncentracyjnym

+

Już w październiku 1945 roku miasto Vaihingen założyło cmentarz na miejscu, gdzie znajdowały się masowe groby. Pomiędzy marcem a wrześniem 1954 roku, groby zawierające 1844 zwłok, zostały otwarte przez francuską komisję. Podczas badań szczątków udało się zidentyfikować 223 zmarłych, którzy zostali przewiezieni do swoich krajów ojczystych.

Überlebende gedachten ihren ermordeten Kameraden, April 1945
Ocaleni pamiętał jej pomordowanych towarzyszy, kwiecień 1945

Na cmentarzu zasłużonych, powstałym w latach 1956-1958 pochowano szczątki niezydentyfikowanych ofiar. Już wkrótce po poświęceniu obiektu, 2 listopada 1958 roku, miały miejsce pierwsze profanacje w postaci uszkodzeń i napisów farbą. Kolejne nastąpiły w latach 1990, 2003 i 2005. Podniosły się głosy protestu, również podczas obchodów ku czci pamięci ofiar, które odbywają się regularnie od 1977 roku. Poruszającą uroczystość dla upamiętnienia ofiar narodowości norweskiej, zorganizował rząd tego kraju w 2005 roku. Przypomina o niej tablica pamiątkowa.

+

Profanacja cmentarza

„Cmentarz obózu  koncentracyjnego został szybko celem prawicowych ekstremistów. W grudniu 1958 roku, zaledwie tydzień po inauguracji, odkryto szkody. Nieznani zniszczyli  memoriał, zniszczony został wazon, wyrwano posadzone w nim kwiaty. W nocy w niedziele 14 pazdziernika  1990 roku, dokonano  ogromnych szkód, dotknięte zostały cmentarze w Unterriexiengen i Vaihingen „w Vaihingen  zniszczono 138 pomników , zostały pomalowane znakami SS i hasłami antysemickimi . Niektóre  tablice wyrwano i ułozono je w znak SS . Te zniszczenia były ogromne, nawet za  granicą opublikowano je w prasie.

Wyrwane plyty ułozone w kształcie symbolu SS, październik 1990
Graffiti na ścianie, październik 1990

W dniu 18 października 1990 roku, odbył się protest prowadzący na cmentarz.Udział w nim wzieło ponad 1000 osób. Kościoły nawołały do marszu. W trzech kolumnach milcząc przeszli wierni z Ensingen, Kleinglattbach i Vaihingen na cmentarz, gdzie przemawiali do nich Dekan Weimer i Burmistrz Heinz Kälberer.

W większości młodzi – przestępcy-  którzy pochodzą  bezpośrednio z okolicy Vaihingen z Hohenhaslag, Illingen i Mühlacker i działali w ramach ideologi neonazistów zostali zatrzymani w lutym 1991 roku przez Sąd Rejonowy w Stuttgarci. Zostali oskarzeni  i otrzymali kary więzienia. Antysemickie graffiti,  zniszczenia cmenterza i grobów, które miały miejsce w roku 2003, 2005 i 2008  pozostają niewyjaśnione, bo sprawcy nie zidentyfikowano.” (uszkodzenie cmentarzy cytat dr Manfreda Scheck: Przemówienie na 70. rocznicę wyzwolenia obozu koncentracyjnego Vaihingen / Enz w dniu 11 kwietnia 2015 niepublikowany rękopis)